Disk degeneratsiyasi

Qisqacha

Disk degeneratsiyasi, yosh ulg‘aygan sari quriydigan, balandligini yo‘qotadigan va yoriqlar hosil qiladigan disklarning tibbiy nomidir. Bu aslida kasallik emas: MRTda (magnit-rezonans tomografiya) u og‘rig‘i yo‘q 20 yoshlilarning taxminan uchdan bir qismida va 80 yoshdan oshganlarning deyarli barchasida uchraydi. Post-sovet tibbiyotida xuddi shu topilmalar osteoxondroz (остеохондроз) deb atalgan va ko‘pincha hozir ham shunday ataladi, bu tashxis mintaqamizdagi ko‘plab kattalarga bel og‘rig‘i uchun qo‘yilgan. Degeneratsiyaga uchragan umurtqadagi bel og‘rig‘ining aksariyati yagona aniq manbaga ega emas va harakat hamda vaqt bilan o‘tib ketadi. Ozchilik odamlarda esa degeneratsiya davolanadigan sabab keltirib chiqargan: nervga bosim o‘tkazayotgan disk churrasi, torayib qolgan kanal, beqaror siljigan umurtqa. Ushbu sahifa MRT so‘zlari nimani anglatishini, qaysi topilmalar muhim ekanini va nega faqat yeyilgan disklar uchun jarrohlik kamdan-kam to‘g‘ri javob ekanini tushuntiradi.

Bu nima

Sog‘lom disk asosan suvdan iborat geldek yadro atrofidagi tolalar halqasidir. Yosh ulg‘aygan sari yadro suvini va bosimni ushlab turish qobiliyatini yo‘qotadi, disk yupqalashadi, halqa yoriladi (annulyar yoriqlar), umurtqa chetlarida o‘siqlar paydo bo‘ladi, orqadagi faset bo‘g‘imlari esa ko‘proq yuk ko‘tarib, artritga uchraydi. Bu topilmalar shu qadar keng tarqalganki, bel og‘rig‘i yo‘q 3110 kishidagi 33 ta tadqiqotni qamrab olgan 2015-yilgi tizimli sharhda disk degeneratsiyasi 20 yoshda 37 foizda va 80 yoshda 96 foizda, disk bo‘rtmalari 30 va 84 foizda, protruziyalar 29 va 43 foizda, annulyar yoriqlar esa 19 va 29 foizda topilgan. Degeneratsiya bu saytdagi maxsus holatlar yuzaga keladigan foni bo‘lib, u o‘zi og‘riqni izohlaydigan tashxis emas.

Bemorlarga nima deyilgan: osteoxondroz

Agar siz O‘zbekiston, Rossiya yoki qo‘shni davlatda ko‘rikdan o‘tgan bo‘lsangiz, xulosangizda «остеохондроз поясничного отдела» deb yozilgan bo‘lishi va sizga umurtqangiz yeyilgan yoki umurtqalaringiz yemirilib ketayotgani aytilgan bo‘lishi mumkin. Sovet, keyin esa post-sovet umurtqa tibbiyoti bu atamani degenerativ o‘zgarishlarning butun spektri va unga bog‘langan ko‘plab og‘riq sindromlari, jumladan rus umurtqa jarrohlarining 2012-yilgi sharhida ham ta’kidlanganidek, xalqaro kasalliklar tasnifiga mos kelmaydigan refleks mushak va qon tomir sindromlari uchun umumiy atama sifatida qabul qilgan. Xuddi shu MRT topilmalari uchun xalqaro atama disk degeneratsiyasi bo‘lib, ushbu sahifada aynan shu atama qo‘llaniladi. Bu atamani ishlatgan hech kim sizni chalg‘itmagan; u haqiqiy MRT topilmalarini tasvirlaydi. Muammo shundaki, u normal qarishni, zararsiz topilmalarni va davolanadigan siqilishni bitta so‘zga jamlaydi va keyin shu so‘zni davolaydi.

Sabablari va xavf omillari

Yosh eng asosiy omildir. The Lancet jurnalining bel og‘rig‘i bo‘yicha maqolalar seriyasi jismoniy og‘ir ishlarni, chekishni, semizlikni hamda jismoniy yoki ruhiy qo‘shma kasalliklarni bel og‘rig‘i haqida xabar berish bilan eng ko‘p bog‘liq omillar, past ijtimoiy-iqtisodiy holatni esa faoliyatni cheklaydigan og‘riq bilan bog‘liq omil sifatida ko‘rsatadi. Shimoliy Amerika Umurtqa Jamiyatining (NASS) bel og‘rig‘i qo‘llanmasi oldingi epizodni yana bir epizodning bashoratchisi sifatida keltiradi. Dalillar tasdiqlamaydigan narsa esa, umurtqa o‘tirish, bola ko‘tarish yoki sovuqdan yeyiladi degan xalq tushunchasidir: xuddi shu MRT o‘zgarishlari hech qanday og‘rig‘i yo‘q odamlarda ham yosh bilan paydo bo‘ladi.

Kasallik qanday rivojlanadi

Yadro suvini yo‘qotgan sari, disk yukni endi tekis taqsimlay olmaydi; buning o‘rniga halqa yukni ko‘taradi va yoriladi, umurtqa uchki plastinkalari (disk va umurtqa orasidagi yupqa suyak va tog‘ay plastinkalari) esa yoriladi. MRTda bu Modik o‘zgarishlari sifatida ko‘rinishi mumkin: 1-tur, uchki plastinka yonidagi suyakdagi suyuqlikka o‘xshash yallig‘lanish signali, va 2-tur, o‘sha suyakning yog‘ to‘qimasiga almashinishi. Bular birgalikda diskogen og‘riq deb ataladigan holatni keltirib chiqarishi mumkin: chuqur, markaziy bel og‘rig‘i, o‘tirganda va engashganda kuchayadigan, oyoq og‘rig‘isiz. Shu bilan birga balandlikning yo‘qolishi chiqish yo‘llarini toraytiradi va faset bo‘g‘imlariga yuk soladi, segment esa bo‘shashishi yoki siljishi mumkin; bular operatsiya qilinishi mumkin bo‘lgan holatlarga olib boradigan yo‘llardir.

Belgilari

Disklari degeneratsiyaga uchragan ko‘pchilik odamlarda hech qanday belgi yo‘q. Og‘riq paydo bo‘lganda, u odatda o‘tirgandan keyin, stuldan turganda yoki oldinga engashganda kuchayadigan va yurish yoki yotishdan yengillashadigan xira, markaziy bel og‘rig‘i bo‘ladi; bir necha kundan bir necha haftagacha davom etadigan va tinchroq davrlar bilan almashinadigan kuchayishlar odatiy kechishdir. Dumba yoki songa tarqaladigan, ammo tizzadan pastga tushmaydigan og‘riq hali ham bel og‘rig‘i hisoblanadi. Tizzadan pastga otib turadigan og‘riq, uvishish yoki kuchsizlik nerv jalb qilinganini bildiradi va ishias sahifasiga tegishli. Yurganda paydo bo‘lib, o‘tirganda o‘tib ketadigan oyoq og‘irligi esa umurtqa kanalining torayishi sahifasiga tegishli. Yosh odamda uzoq davom etadigan ertalabki qotishlik bilan birga keladigan bel og‘rig‘i NICE (Angliyaning qo‘llanma tashkiloti) istisno qilinishi kerak bo‘lgan tashxislar qatoriga kiritgan yallig‘lanishli umurtqa kasalligi haqidagi alohida savolni ko‘taradi.

Tashxis

Vazifa degeneratsiyani topish emas, chunki u allaqachon mavjud, balki og‘riqning aniq manbai bor-yo‘qligini aniqlashdir. Anamnez va ko‘rik yuqoridagi xavf belgilarini, nerv jalb qilinganini, yallig‘lanish belgilarini va NASS qo‘llanmasi surunkali og‘riqning bashoratchilari sifatida baholashni tavsiya qiladigan narsalarni izlaydi: og‘riq kuchi, funksional buzilish, hamda psixososial va ish joyi omillari.

Tasvirlash tejamkorlik bilan qo‘llaniladi. NICE mutaxassis yordamidan tashqarida bel og‘rig‘i uchun odatiy tasvirlashga qarshi tavsiya beradi; NASS qo‘llanmasi tasvirlash topilmalari bel og‘rig‘ining mavjudligi bilan bog‘liqligi yoki ular davolash qarorlarini o‘zgartirishi haqida yetarli dalil topmadi. MRT konservativ davolashdan keyin yaxshilanmagan og‘riq, nerv belgilari va xavf belgilari uchun qoldiriladi.

Xulosani o‘qish:

Modik o‘zgarishlari alohida so‘zga loyiq, chunki ular og‘riq bilan eng ko‘p bog‘liq topilmadir. 77 ta tadqiqotni qamrab olgan tizimli sharhda ular nospetsifik bel og‘rig‘i yoki ishiasi bor bemorlarning mediana 43 foizida va klinikadan tashqaridagi odamlarning 6 foizida topilgan, o‘n tadqiqotning yettitasida og‘riq bilan bog‘liqlik aniqlangan, sharh esa ularning og‘rig‘i yo‘q odamlarda ham uchrashini ogohlantiradi. NASS provokatsion diskografiya (og‘riqni qayta hosil qilishini ko‘rish uchun diskka in’ektsiya qilish) o‘rtacha va og‘ir degeneratsiya hamda uchki plastinka o‘zgarishlari bilan bog‘liqligi haqidagi dalilni yuqori deb baholaydi, ammo bu test invaziv va og‘riqli bo‘lib, uning bemorlarni jarrohlik uchun tanlashdagi roli bahsli.

Agar bizga tasvirlarni yuborsangiz, yozma xulosa va yon ko‘rinish tasvirlarini qo‘shing; og‘riq belda qoladimi yoki oyoqqa tarqaladimi va u qancha vaqtdan beri borligini ayting.

Operatsiyasiz davolash

Aynan shu davolash usulidir. 2017-yilgi Amerika Terapevtlar Kolleji (ACP) qo‘llanmasi ko‘pchilik o‘tkir va o‘tkirdan keyingi bel og‘rig‘i davolashdan qat’i nazar yaxshilanishini ta’kidlaydi va avval dorisiz choralarni tavsiya qiladi: yangi epizod uchun issiqlik, massaj, manipulyatsiya yoki akupunktura, surunkali og‘riq uchun esa mashqlar, ko‘p tarmoqli reabilitatsiya, ongli xotirjamlik asosidagi stress kamaytirish, tai-chi, yoga va harakat nazorati mashqlari. NICE bunga nazorat ostidagi guruh mashqlari dasturini, faqat mashqlar bilan birga qo‘l terapiyasini va odatdagi faoliyat hamda ishga qaytishga undashni qo‘shadi; u kamar, tortish, TENS (teri orqali elektr nerv stimulyatsiyasi), ultratovush va akupunkturaga qarshi tavsiya beradi. NASS tizimli «bel maktabi» va qisqa muddatli issiqlikni samarali deb baholaydi.

Dori-darmon ikkinchi darajali va qisqa muddatli bo‘lishi kerak: NICE, NASS va ACP barchasi birlamchi dori sifatida ko‘rsatgan NSPVDlar (nosteroid yallig‘lanishga qarshi dorilar), NICEning so‘zlari bilan aytganda eng past samarali dozada eng qisqa muddatga, yoki ACP qo‘llanmasida yangi epizod uchun muqobil sifatida mushak relaksantlari. NICE faqat paratsetamolni, surunkali bel og‘rig‘i uchun opioidlarni, antidepressantlar va gabapentinoidlarni tavsiya qilmaydi; NASS og‘iz orqali qabul qilinadigan steroidlarni samarasiz deb topadi. Har qanday kursga faqat shifokor qaror qiladi.

Dalillar tasdiqlamaydigan narsalar: diskka in’ektsiya (NASS intradiskal steroidlar faqat Modik o‘zgarishlari bo‘lgan bemorlarda qisqa muddatli yaxshilanish berishini, boshqa hollarda esa yetarli dalil yo‘qligini topadi; trombotsitlarga boy plazma, suyak iligi kontsentrati va metilen ko‘k uchun yetarli dalil yo‘q), oyoq og‘rig‘isiz bel og‘rig‘i uchun umurtqaga in’ektsiyalar (NICE ularga qarshi tavsiya beradi), va mintaqamizdagi ko‘pchilik bemorlar allaqachon o‘tgan xondroprotektorlar kursi, vitamin tomchilamalari va apparat fizioterapiyasi; bu sahifada keltirilgan qo‘llanmalarning birortasi ham ularni tavsiya qilmaydi. Kichik faset bo‘g‘im nervlarining radiochastotali denervatsiyasi og‘riq aynan shu bo‘g‘imlardan kelib chiqqani aniqlanganda o‘rinlidir; faset bo‘g‘im sindromi sahifasiga qarang.

Operatsiya qachon ko‘rib chiqiladi

Jarrohlik degeneratsiyaning o‘zi uchun emas, balki u keltirib chiqargan narsa uchun ko‘rib chiqiladi: nervga bosim o‘tkazayotgan disk parchasi, ildiz uchun juda tor kanal yoki foramina, beqaror siljigan umurtqa. Har birining o‘z sahifasi va o‘z ko‘rsatmalari bor.

Faqat bel og‘rig‘i uchun esa sinovlar hushyor tortadi. Norvegiya va Buyuk Britaniyadagi uchta randomizatsiyalangan sinov kamida bir yil bel og‘rig‘i bo‘lgan 473 bemorda fuziyani mashqlar va kognitiv-xulqiy terapiyadan iborat reabilitatsiya dasturi bilan solishtirdi; o‘rtacha 11 yildan keyin faoliyat cheklovidagi farq 100 balllik shkalada 0,7 ball bo‘lib, bu farq yo‘q degani. NICE shifokorlarga ilmiy tadqiqotdan tashqari bel og‘rig‘i uchun fuziyani va disk almashtirishni taklif qilmaslikni buyuradi. NASS jarrohlik nospetsifik bel og‘rig‘ida operatsiyasiz davolashdan ustun ekanini isbotlaydigan hech qanday tadqiqot topmadi. Bir yil yoki undan ko‘proq to‘g‘ri reabilitatsiyadan keyin bitta, og‘ir degeneratsiyaga uchragan, beqaror daraja uchun fuziya, ba’zi bemorlar ochiq ko‘z bilan qiladigan tanlovdir; bu osteoxondrozni davolash usuli emas.

Operatsiya turlari

• Oyoq og‘rig‘i bilan kechuvchi churragan parcha uchun: endoskopik bel diskektomiyasi.
• Torayib qolgan kanal yoki foramina uchun: endoskopik bel dekompressiyasi yoki endoskopik foraminotomiya.
• Reabilitatsiyaga chidamli og‘riq bilan kechuvchi beqaror yoki siljiyotgan segment uchun: ikkita umurtqani bandlararo keyj va vintlar bilan birlashtiradigan fuziya. Biz buni to‘liq endoskopik tarzda bajaramiz (endoskopik bel fuziyasi); ba’zi anatomiyalar uchun esa ochiq umurtqa fuziyasi to‘g‘ri vosita bo‘lib qoladi.
• Disk almashtirish: NICE bel og‘rig‘i uchun bunga qarshi tavsiya beradi.
• Disk tiklash sifatida sotiladigan teri orqali disk muolajalari (ozon, lazer, nukleoplastika): bu sahifada keltirilgan hech qaysi qo‘llanma ularni qo‘llab-quvvatlamaydi.

spine.uz-da biz buni qanday davolaymiz

Xulosada osteoxondroz deyilganda biz nima deymiz

MRTingizni Telegram yoki WhatsApp orqali yuboring. Masofaviy fikr bepul: jamoadan bir shifokor 48 soat ichida ovozli xabar bilan tasvirlaringizda mashqlar va vaqt talab qiladigan qarish belgilarimi yoki davolashni talab qiladigan aniq muammomi ekanini ochiq aytadi. Shaxsan uchrashuv va har qanday operatsiya pullik.

Jarrohlik nishoni bo‘lganda, biz uni 7 mm kesma orqali davolaymiz, ko‘pincha umumiy behushlik o‘rniga mahalliy og‘riqsizlantirish va sedatsiya ostida; buni har bir bemor uchun anesteziolog va jarroh birgalikda hal qiladi. Dekompressiyada vint yoki implantlar qo‘llanilmaydi; ko‘rsatilganda fuziya keyj va teri orqali kiritiladigan vintlar bilan endoskopik tarzda bajariladi. Ko‘pchilik bemorlar operatsiya kunining o‘zida yura oladi va 24 soat ichida uyga qaytadi. Biz Toshkentdagi birinchi endoskopik umurtqa jamoasimiz: besh jarroh yagona jamoa bo‘lib ishlaydi, 27 600 dan ortiq endoskopik va umurtqa operatsiyasini bajarganmiz, asoratlar chastotasi o‘z seriyamizda 1% dan sezilarli darajada past. Siz yozma jamoaviy xulosa bilan ketasiz, shu jumladan xulosa operatsiya kerak emasligi bo‘lganda ham.

Tiklanish va natijalar

Bel og‘rig‘ining ko‘pchilik yangi epizodlari tez tuzaladi; qaytalanish keng tarqalgan, ozchilik odamlarda esa doimiy, faoliyatni cheklaydigan og‘riq rivojlanadi, buning asosiy bashoratchilari boshlang‘ich og‘riqning kuchliligi, ruhiy iztirob va bir nechta tana sohasidagi og‘riqdir. Fuziya sinovlarining 11 yillik kuzatuvida reabilitatsiya guruhining natijalari vaqt o‘tishi bilan yomonlashmagan, bu esa yakuniy yechimni kutishdan ko‘ra mashqlarga sarmoya kiritishning eng kuchli dalilidir. Aniq nishon davolangan hollarda esa tiklanish o‘sha holatning sahifasiga muvofiq boradi.

Bu bilan yashash va oldini olish

Har kuni harakatda bo‘ling; ishlatilib turgan umurtqa dam olgan umurtqaga qaraganda yaxshiroq qariydi. Son-chanoq va tana mushaklarini mustahkamlang, vaznni nazorat qiling, chekishni tashlang, yetarlicha uxlang va ishlashda davom eting. MRT tasvirlarini to‘plamang; rasmlar og‘riganingizdan qat’i nazar har o‘n yillikda yomonlashadi, va buni bilish himoya qiluvchi omildir. Kuchayishni kuchayish sifatida qabul qiling, hukm sifatida emas.