Endoskopik bel diskektomiyasi

Qisqacha

Endoskopik bel diskektomiyasi belda nervga bosim o‘tkazayotgan disk parchasini olib tashlaydi. U bir necha hafta operatsiyasiz davolashdan keyin ham o‘tmagan oyoq og‘rig‘i (ishias) uchun yoki kuchini yo‘qotib borayotgan oyoq uchun mo‘ljallangan. Jarroh 7 mm kesma orqali, ingichka trubka ichidagi kamera va asboblar bilan ishlaydi, odatda mahalliy og‘riqsizlantirish va sedatsiya ostida. Eng yirik randomizatsiyalangan sinovda operatsiyaning mediana davomiyligi 30 daqiqa bo‘lgan. Ko‘pchilik bemorlar operatsiya kunining o‘zida yuradi va 24 soat ichida uyga qaytadi; ofis ishi odatda dastlabki haftalar ichida mumkin bo‘ladi.

Bu qanday operatsiya

Bel disk churrasi diskning tashqi halqasidagi yirtiq bo‘lib, u orqali yumshoq yadro tashqariga chiqadi va nerv ildiziga bosim o‘tkazadi. Endoskopik diskektomiya faqat o‘sha parchani, boshqa hech narsani emas, endoskop orqali olib tashlaydi. Endoskop bu bir necha millimetr kenglikdagi qattiq trubka bo‘lib, unda kamera, yorug‘lik manbai va ish kanali bor; ko‘rinishni tiniq saqlash uchun uning ichidan fiziologik eritma oqib turadi.

Nomlar kirish yo‘lini bildiradi. To‘liq endoskopik diskektomiya umumiy atama, PELD (teri orqali endoskopik bel diskektomiyasi) esa eskiroq umumlashtiruvchi nom. PTED (teri orqali transforaminal endoskopik diskektomiya) yon tomondan, nerv umurtqadan chiqadigan teshik (foramen) orqali kiradi. PEID (teri orqali endoskopik interlaminar diskektomiya) orqa tomondan, kanalning tomini hosil qiluvchi ikkita suyak plastinka (lamina) orasidan kiradi.

Kimga mos keladi

Operatsiya nerv ildizini siquvchi va MRT (magnit-rezonans tomografiya) natijasiga mos keladigan oyoq og‘rig‘i, uvishish yoki kuchsizlik beruvchi disk churrasi uchun mo‘ljallangan. Ko‘pchilik churralarga u umuman kerak bo‘lmaydi: 31 ta tadqiqotni qamrab olgan 2024-yilgi meta-tahlilda churralarning taxminan 70 foizi operatsiyasiz davolash bilan o‘zi kichraygan, ajralib chiqqan, ya’ni sekvestratsiyalangan turdagilarning esa 88 foizi kichraygan. Shuning uchun odatdagi yo‘l kamida olti hafta faol turmush tarzini saqlash, fizioterapiya va dori-darmondan iborat; quyida keltirilgan BMJ sinovi bemorlarni faqat oyoq og‘rig‘i olti hafta davom etgandan keyin qabul qilgan.

Operatsiya shu davolashga qaramay oyoq og‘rig‘i davom etganda, kuchsizlik kuchayib borayotganda yoki ot dumi sindromi bo‘lganda ko‘rib chiqiladi. Ot dumi sindromi bu siydik qopi yoki ichak ustidan nazoratning yo‘qolishi va «egar» sohasida uvishish bo‘lib, u shoshilinch holat. NICE (Angliyaning sog‘liqni saqlash va parvarish sifati bo‘yicha milliy instituti) tashkilotining NG59 qo‘llanmasi buni ochiq aytadi: ishiasda operatsiyasiz davolash og‘riq yoki funksiyani yaxshilamagan bo‘lsa va tasvirlash natijalari belgilarga mos kelsa, umurtqa dekompressiyasini ko‘rib chiqing.

U asosan belda bo‘lgan og‘riq uchun, mustahkamlashni talab qiladigan siljigan segment (spondilolistez) uchun yoki allaqachon qayta so‘rilgan churra uchun to‘g‘ri vosita emas.

Operatsiya qanday o‘tadi

Siz rentgen nurlari o‘tadigan stolda yuzingiz pastga qaragan holda yotasiz. Transforaminal yo‘lda anesteziolog sedatsiya beradi, jarroh esa terini va asbob o‘tadigan yo‘lni og‘riqsizlantiradi; siz hushingizda qolasiz va asbob nervga tegsa, darhol jarrohga aytishingiz mumkin. 2023-yilgi Global Spine Journal meta-tahlilida umumlashtirilgan tadqiqotlarda transforaminal yo‘l odatda mahalliy og‘riqsizlantirish ostida, interlaminar yo‘l esa umumiy behushlik ostida bajarilgan; buni har bir bemor uchun anesteziolog va jarroh hal qiladi.

Rentgen nazorati ostida nishonga avval igna, so‘ng yo‘naltiruvchi sim, kengaytirgich va ish trubkasi joylashtiriladi. Kesma 7 mm. Endoskop orqali jarroh nerv ildizi, disk va parchani kattalashtirilgan holda, uzluksiz yuvish ostida ko‘radi, parchani ajratadi va mayda qisqichlar bilan tashqariga oladi; suyak yoki boylam faqat yo‘lni to‘sib turgan joyda yupqalashtiriladi. Nerv ildizi erkin harakatlanib, nafas olishingizga hamohang pulsatsiya qila boshlaganda, trubka olinadi va kesmaga bitta chok qo‘yiladi. BMJ sinovida operatsiyaning mediana davomiyligi 30 daqiqa bo‘lgan; 18 ta tadqiqotni qamrab olgan meta-tahlilda L5-S1 darajasida transforaminal yo‘l taxminan 18 daqiqa uzoqroq davom etgani aniqlangan.

Endoskopiya ochiq operatsiya bilan taqqoslaganda

Eng yirik tadqiqot bu 2022-yilgi BMJ jurnalidagi Golland PTED sinovi: ishias bilan og‘rigan 613 bemor transforaminal endoskopik diskektomiya yoki ochiq mikrodiskektomiyaga tasodifiy taqsimlangan. 12 oydan keyin oyoq og‘rig‘i endoskopik operatsiyadan keyin biroz pastroq bo‘lgan (0 dan 100 gacha shkalada mediana 7 ga qarshi 16), bu esa «yomon emas» mezonini qanoatlantirgan; mualliflar farqni kichik va, ehtimol, klinik ahamiyatga ega emas deb baholagan. Tiklanish esa farq qilgan: endoskopik bemorlarning 94 foizi operatsiya kunining o‘zida uyiga ketgan, ochiq guruhda esa bu ko‘rsatkich 6 foiz bo‘lgan; qattiq pardaning yorilishi endoskopik guruhda umuman kuzatilmagan, ochiq guruhda esa 3 foizda uchragan. Bir yil ichida qayta operatsiya bir xil, 5 va 6 foiz bo‘lgan.

Ruettenning 178 bemor ishtirok etgan 2008-yilgi randomizatsiyalangan sinovida ikki yildan keyin natijalar teng bo‘lgan, qaytalanish ikkala guruhda ham 6,2 foizni tashkil etgan, endoskop bilan esa bel og‘rig‘i va to‘qima shikastlanishi kamroq bo‘lgan. Oltita randomizatsiyalangan sinovni qamrab olgan 2022-yilgi meta-tahlilda asoratlar chastotasi endoskopik usulda 5,5 foiz, ochiq usulda 10,4 foiz bo‘lgan, dalillar darajasi esa o‘rtachadan pastgacha deb baholangan.

Ikkita halol izoh. Endoskopning o‘rganish egri chizig‘i bor: Golland sinovida yangi o‘qitilgan jarrohlarning dastlabki holatlarida bir yil ichida qayta operatsiya darajasi 11 foiz bo‘lgan, o‘rganish bosqichi tugagandan keyin esa 5 foiz. Kuzatuv kogortalarida esa endoskopik usul ochiq operatsiyaga nisbatan ko‘proq qoldiq parcha va oyoqda ko‘proq o‘tkinchi achishish (dizesteziya) bilan kechgan.

Xavflar va ularni qanday kamaytiramiz

• Qaytalanuvchi churra: randomizatsiyalangan sinovlar va umumlashtirilgan kogortalarda bir-ikki yil ichida 5 dan 6 foizgacha, kengroq adabiyotlarda esa 15 foizgacha; erkak jinsi, semizlik, chekish, qandli diabet va disk devoridagi katta yirtiq xavfni oshiradi. Operatsiya bo‘shab qolgan parchalarni olib tashlaydi va sog‘lom diskni joyida qoldiradi; uni dastlabki haftalarda asrash har bir tiklanish rejasining bir qismi.
• Qattiq pardaning yorilishi, ya’ni orqa miya suyuqligini ushlab turuvchi pardadagi teshik: BMJ sinovining endoskopik guruhida umuman kuzatilmagan; umumlashtirilgan tadqiqotlarda transforaminal yo‘lda 1,3 foiz, interlaminar yo‘lda 2,1 foiz. Kichik yirtiq o‘sha operatsiya davomida berkitiladi.
• O‘tkinchi nerv qo‘zg‘alishi: oyoqda bir necha kundan bir necha haftagacha davom etadigan achishish yoki sanchish, kogorta ma’lumotlarida ochiq operatsiyadan keyingiga qaraganda ko‘proq uchraydi (nisbiy xavf 3,7). Bemorni hushida saqlab, nervga tegilganini darhol aytishga imkon beradigan mahalliy og‘riqsizlantirish va sedatsiya aynan transforaminal seriyalar tayanadigan himoya chorasidir.
• Infeksiya: BMJ sinovining endoskopik guruhida umuman kuzatilmagan, ochiq guruhda esa 1 foiz bo‘lgan; ehtimoliy sabablar kichik kesma va implantlarning yo‘qligi.
• Qoldiq parcha va qayta operatsiya: kogorta ma’lumotlarida ikkalasi ham endoskop bilan ko‘proq ehtimolli (nisbiy xavflar 5,3 va 1,5). Ochiq operatsiyaga o‘tish: BMJ sinovidagi o‘rganish bosqichiga oid 125 holatdan to‘rttasida qayd etilgan. Operatsiyaning yakuniy maqsadi erkin harakatlanadigan nerv ildizi; parchaga xavfsiz yetib bo‘lmasa, jarrohlar davom etish o‘rniga ochiq operatsiyaga o‘tadi.

Jamoaning o‘z operatsiyalarida asoratlar chastotasi 1% dan sezilarli darajada past bo‘lgan. Bu bizning ko‘rsatkichimiz, boshqa birov bilan taqqoslash emas.

Haftama-hafta tiklanish

0-kun. BMJ sinovining endoskopik guruhidagi barcha bemorlar operatsiya kunining o‘zida yurgan, 94 foizi esa o‘sha kuni uyiga ketgan.

1-3-kunlar. Kuniga bir necha marta qisqa piyoda yurish; engashmaslik, og‘irlik ko‘tarmaslik va uzoq o‘tirmaslik.

2-hafta. Sinovda oyoq og‘rig‘ining medianasi 100 ballik shkalada 71 dan taxminan 25 gacha tushgan. Ofis ishi va qisqa masofaga mashina haydash odatda mumkin bo‘ladi.

6-hafta. Oyoq og‘rig‘i medianasi taxminan 18, nogironlik ko‘rsatkichi yarmidan ko‘proqqa kamaygan, bemorlarning 70 foizi oyoq og‘rig‘idan xalos bo‘lgan. Fizioterapiya boshlanadi; jismoniy mehnat va sport aynan shu ko‘rikda muhokama qilinadi.

3-oy va undan keyin. Yaxshilanish yil davomida davom etgan, 12 oydan keyin bemorlarning 79 foizi oyoq og‘rig‘idan xalos bo‘lganini bildirgan. Uvishish og‘riqdan bir necha oy orqada qolishi mumkin. Og‘riqsiz davrdan keyin paydo bo‘lgan yangi oyoq og‘rig‘i haqida tezda xabar berish kerak; qaytalanish aynan shunday namoyon bo‘ladi.

Tadqiqotlar nima deydi

• Gadjradj va hamkasblari, BMJ 2022: 613 bemor; endoskopik diskektomiya bir yildan keyingi oyoq og‘rig‘i bo‘yicha ochiq mikrodiskektomiyadan yomon emas, bemorlar o‘sha kuni uyiga chiqqan, qattiq parda yorilishi kuzatilmagan, qayta operatsiya darajasi esa o‘xshash bo‘lgan.
• Ruetten va hamkasblari, Spine 2008: 178 ta randomizatsiyalangan bemor; ikki yildan keyin natijalar teng, qaytalanish ikkala guruhda 6,2 foiz.
• Yang va hamkasblari, World Neurosurgery 2022: 6 ta sinov va 13 ta kogorta; endoskop bilan umumiy asoratlar kamroq, kogortalarda esa o‘tkinchi dizesteziya va qoldiq parchalar ko‘proq.
• Jitpakdee va hamkasblari, Global Spine Journal 2023: 18 ta tadqiqot, 1 948 bemor; transforaminal va interlaminar yo‘llar taqqoslanadigan natijalar beradi.
• NICE NG59 va Shimoliy Amerika Umurtqa Jamiyati (NASS) ning nerv og‘rig‘i bilan kechuvchi bel disk churrasi bo‘yicha qo‘llanmasi: operatsiya operatsiyasiz davolashdan keyin yaxshilanmagan va tasvirlash natijalariga mos keladigan ishias uchun mo‘ljallangan.

spine.uz-da biz buni qanday qilamiz

Biz Toshkentdagi birinchi endoskopik umurtqa jamoasimiz: besh jarroh yagona jamoa bo‘lib ishlaydi, jami 27 600 dan ortiq endoskopik va umurtqa operatsiyasi bajarilgan. Kesma 7 mm. Endoskopik dekompressiyalarning ko‘pchiligi umumiy behushliksiz, mahalliy og‘riqsizlantirish va sedatsiya ostida bajariladi; buni har bir bemor uchun anesteziolog va jarroh hal qiladi. Vint yoki implantlar qo‘llanilmaydi.

MRTingizni Telegram yoki WhatsApp orqali yuboring, jamoadan bir shifokor 48 soat ichida ovozli xabar bilan bepul javob beradi: bu biz operatsiya qiladigan churrami, qaysi yo‘ldan kirgan bo‘lardik va kutish yaxshiroq tanlov emasmi. Shaxsan maslahat yozma jamoaviy xulosa bilan yakunlanadi, keyingi kuzatuv esa o‘sha suhbatda davom etadi.

Operatsiyaga tayyorgarlik

Faqat xulosani emas, MRT fayllarini olib keling; shuningdek bor bo‘lsa rentgen suratlarini, qabul qilayotgan dorilaringiz va allergiyalaringiz ro‘yxatini oling va sizni uyga olib ketadigan hamroh bilan keling. Qon suyultiruvchi dorilar, qandli diabet dorilari hamda yurak va o‘pka kasalliklari haqida bizga aytib bering; anesteziolog nimani to‘xtatish kerakligini va ovqat hamda suvni qachon to‘xtatish kerakligini aytadi. Ko‘pchilik bemorlar operatsiya kunining o‘zida yuradi.